TARİH VE İSLAM ANSİKLOPEDİSİ

  ABDULLAH b. BERRÎ Ebû Muhammed Abdullāh b. Berrî b. Abdilcebbâr b. Berrî el-Makdisî el-Mısrî  (ö. 582/1187) Lugat ve nahiv âlimi. İbn Berrî’nin  et-Tenbîh ve’l-îżâḥ  adlı eserinin ilk iki sayfası (Süleymaniye Ktp., Fâtih, nr. 5234) 5 Receb 499 (13 Mart 1106) tarihinde Kahire’de doğdu. Aslen Kudüslü olduğu için Makdisî, Mısır’da doğup büyüdüğü için Mısrî, temayüz ettiği ilmî sahalar dolayısıyla da Lugavî ve Nahvî nisbeleriyle anılır. İbn Berrî küçük yaşta Kur’an’ı ezberledi. Ailenin adını yaşatacak büyük bir âlim olmasını isteyen babası gördüğü bir rüya üzerine (Safedî, XVII, 83-84) onu nahiv tahsiline yönlendirdi. Mısır ve Suriye (Dımaşk) ulemâsı ile Endülüs’ten Mısır’a göç eden âlimlerden başta lugat ve nahiv olmak üzere edebiyat, şiir, ahbâr, hadis, tefsir ve fıkıh okuyan İbn Berrî, Dîvân-ı İnşâ’da görev yapabilecek seviyede ilmî ve edebî kültüre sahip oldu. İbnü’l-Kattâ‘ es-Sıkıllî ve Muhammed b. Abdülmelik eş-Şenterînî’den nahiv, lugat ve edebiyat öğrenimi görd...

  ABDULLAH b. AYYÂŞ Ebü’l-Hâris Abdullāh b. Ayyâş b. Ebî Rebîa el-Kureşî el-Mahzûmî Kıraat bilgisiyle tanınmış sahâbî. Babası Ayyâş ilk müslümanlardandı; Habeşistan’a hicret etti, Abdullah orada dünyaya geldi. Sahâbî olup olmadığı konusunda farklı görüşler bulunmakla birlikte, bazı rivayetlere dayanarak İbn Hacer ve İbn Abdülber sahâbeden olduğunu belirtmişlerdir. Hz. Peygamber’den, Ömer, Abdullah b. Abbas, babası Ayyâş ve diğer bazı sahâbîlerden hadis rivayet etmiş, kendisinden de oğlu Hâris, İbn Ömer’in âzatlısı Nâfi‘, Süleyman b. Yesâr rivayette bulunmuşlardır (onunla ilgili rivayetler için bk.  el-Muvaṭṭaʾ , “Ṭahâret”, 55, “Ḥac”, 142, “Ẕebâʾiḥ”, 16, “Medîne”, 21). Kıraati arz yoluyla Übey b. Kâ‘b’dan öğrendi. Kendisinden kıraat tahsil eden âzatlısı Ebû Ca‘fer Yezîd b. Ka‘kā‘, Şeybe b. Nisâh, Abdurrahman b. Hürmüz, Müslim b. Cündeb ve Yezîd b. Rûmân, aynı zamanda, yedi kıraat imamından biri olan Nâfi‘in de hocalarıdır. Devrinde Medine’nin kıraat sahasında en önde gelen şahs...

  ABDULLAH b. AYDOĞDU  (  İBNÜ’l-CÜNDÎ ) Ebû Bekr Seyfüddîn Abdullāh b. Aydoğdu b. Abdillâh eş-Şemsî  (ö. 769/1368) Kıraat âlimi. İbnü’l-Cündî’nin  Kitâbü’l-Bustân  adlı eserinin ilk ve son sayfaları (Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 23) 699 (1300) yılında Dımaşk’ta doğdu. Zehebî bu tarihi 698 olarak vermiştir. Kıraat tahsiline, 715 yılı Ramazan ayında (Aralık 1315) Mekke’de Ebû Muhammed Abdullah b. Abdülhak ed-Dilâsî’den İbn Kesîr kıraatini okuyarak başladı. Şemseddin İbnü’s-Serrâc’dan İbn Kesîr kıraatini beş, kırâat-i seb‘adan diğerlerini birer defa okuduktan sonra bunlara Ya‘kūb el-Hadramî, Hasan-ı Basrî, İbn Muhaysın ve Ebû Ca‘fer el-Kārî’nin kıraatlerini ekleyerek cem‘ metoduyla kıraat öğrenimini sürdürdü. Takıyyüddin Muhammed b. Ahmed es-Sâiğ’den yedi kıraatin her birini onar defa okuduktan sonra daha önce tahsil ettiği on bir kıraate A‘meş ve Halef b. Hişâm’ın kıraatlerini ilâve etti. Ca‘berî’nin  Nüzhetü’l-berere fî ḳırâʾâti’l-eʾimmeti’l-ʿaşere ’s...

  ABDULLAH b. AVN Ebû Avn Abdullāh b. Avn b. Ertabân el-Müzenî el-Basrî  (ö. 151/768) Hadis âlimi. 66 (685) yılında Basra’da doğdu. 64 (683) yılında doğduğu da söylenmiştir. Dedesi Müzeyne kabilesinin mevâlîsinden olduğu için Müzenî nisbesiyle de anılır. Enes b. Mâlik’i görmüş; Saîd b. Cübeyr, İbrâhim en-Nehaî, Şa‘bî, Atâ b. Ebû Rebâh, Hasan-ı Basrî ve İbn Sîrîn gibi birçok ünlü kişiden hadis dinlemiştir. Kendisinden A‘meş, Şu‘be b. Haccâc, Süfyân es-Sevrî, Abdullah b. Mübârek, Ezher b. Sa‘d, Hüşeym b. Beşîr, Vekî‘ b. Cerrâh, Yahyâ b. Saîd el-Kattân gibi âlimler rivayette bulunmuştur. Hadis münekkitleri onu güvenilir kabul etmekte, Yahyâ b. Maîn de her konuda güvenilir olduğunu söylediği İbn Avn’ı “sebt” ve “sika” diye nitelendirmektedir. Şu‘be, eşsiz bir insan olarak tanıttığı İbn Avn’dan her gün hadis öğrenmeyi istediğini, onun tedlîs yapmaktan kurtulan iki kişiden biri olduğunu söylemekte, İbn Avn’ın şüpheli bilgisini başkasının kesin bilgisine tercih edeceğini belirterek o...

  ABDULLAH b. ATÎK Abdullāh b. Atîk el-Ensârî  (ö. 12/633) Adı ile anılan bir seriyyenin kumandanı olan sahâbî. Medineli olduğu için el-Ensârî nisbesiyle anılan Abdullah, Hazrec kabilesindendir. Uhud Savaşı’ndan itibaren bütün savaşlara katıldı. Hz. Ebû Bekir’in halifeliği sırasında meydana gelen Yemâme Savaşı’nda şehid oldu. Kaynaklarda Abdullah b. Atîk Seriyyesi adıyla geçen ve farklı şekillerde anlatılan bir baskının ya da suikast girişiminin kumandanı olarak tanınır. Bu baskın, Hz. Peygamber aleyhindeki her teşebbüsü bütün gücüyle destekleyen Benî Nadir yahudilerinden Ebû Râfi‘ Sellâm b. Ebü’l-Hukayk’ı öldürmek amacıyla ensardan Hazrec kabilesine mensup sahâbîlerin teklifi üzerine tertiplenmiştir. Hayber civarında kendisine ait müstahkem bir binada oturan bu zengin yahudi Mekke’deki Kureyşliler’i ve bölgedeki diğer Arap kabilelerini müslümanlara karşı kışkırtarak Hendek Savaşı’nı planlayanlardan birisiydi. Hz. Peygamber İbrânîce bilen Abdullah b. Atîk’in kumandasında ensar...

  İBN ATIYYE ed-DIMAŞKĪ Ebû Muhammed Abdullāh b. Atıyye b. Abdillâh ed-Dımaşkī  (ö. 383/993) Tefsir ve kıraat âlimi. Hayatı hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır. Dımaşk’ta Câbiye Kapısı denilen yerdeki Atıyye Mescidi’nde imamlık yaptığı, Endülüs müfessirlerinden olan diğer İbn Atıyye’den (ö. 541/1147) ayırt edilebilmesi için kendisine İbn Atıyye el-Kadîm denildiği bilinmektedir. Arz ve semâ yoluyla Hasan b. Habîb, Muhammed b. Nadr b. Ahrem ve Ca‘fer b. Hamdân en-Nîsâbûrî’den kıraat tahsil etmiş; İbn Cevsâ, Ali b. Abdullah el-Hımsî ve Ebû Ali el-Hadâirî’den hadis rivayet etmiştir. Ali b. Dâvûd ed-Dârânî, Abdullah b. Sevvâr el-Anesî ve Turfe el-Harestânî gibi şahsiyetler, kıraat ilminde kendisinden faydalanan ve rivayette bulunanlar arasında yer almaktadır. Hadiste sika olarak değerlendirilen İbn Atıyye’nin âyetlerin tefsirinde istişhâd için ezberinde binlerce beyit bulunduğu rivayet edilmiştir. İbn Atıyye Şevval 383’te (Kasım-Aralık 993) Dımaşk’ta vefat etti. Kaynaklar İbn At...

  ABDULLAH b. AMR b. HARÂM Ebû Câbir Abdullāh b. Amr b. Harâm el-Ensârî es-Selemî  (ö. 3/625) Uhud Savaşı’nda ilk şehid düşen sahâbî. Benî Selime kabilesinin ileri gelenlerinden olduğu için İkinci Akabe Biatı’nda Berâ b. Ma‘rûr ile birlikte kabilesini temsil etti. Bedir Savaşı’na katıldı. Uhud Savaşı başlamadan önce oğlu Câbir b. Abdullah’ı yanına çağırdı ve bu savaşın ilk şehidlerinden biri olacağını ümit ettiğini söyleyerek geride bırakacağı altı kızına bakmasını ve borçlarını ödemesini vasiyet etti. Henüz Uhud’a varmadan, münafıkların reisi olan Abdullah b. Übey b. Selûl İslâm ordusunun üçte birini teşkil eden kendi adamlarını geri çekince, Abdullah b. Harâm Hz. Peygamber’den ayrılmamalarını söylediyse de münafıklar onu dinlemediler. Bunun üzerine Abdullah onlara beddua ederek müslümanların yanına döndü. Savaş başladıktan az sonra da şehid düştü. Mekkeli kâfirler burnunu, kulaklarını ve diğer uzuvlarını kestiler. Bu savaşta yeteri kadar kefen ve kabir bulunamadığı için naaş...

  ABDULLAH b. ÂMİR Ebû Abdirrahmân Abdullāh b. Âmir b. Küreyz b. Rebîa  (ö. 59/679) Halife Osman ve Muâviye devrinde Basra valiliği yapan tâbiî. Babası Âmir, Hz. Peygamber’in halası Beyzâ’nın oğludur. 4 (626) yılında doğdu.  Umretü’l-kazâ  veya Mekke fethi esnasında henüz üç yaşlarında iken Hz. Peygamber’e getirilmiş, Peygamber onu okşamış, “O bizim oğlumuzdur, içinizde bize en çok benzeyen odur” demiş ve “Hiçbir zaman susuz kalmasın” diye dua etmiştir. Yirmi beş yaşında iken Halife Osman tarafından Basra valiliğine tayin edildi (29/650). Valiliği sırasında İran ve Horasan’ın fethi tamamlandı ve son Sâsânî Hükümdarı III. Yezdicerd Merv’de öldürüldü. Onun zamanında gerçekleştirilen bu fetihler sonunda Basra küçük bir ordugâh şehri olmaktan çıkıp körfezin doğusundaki bölgelerin idaresinden sorumlu bir merkez haline geldi. Ayrıca Bahreyn de buraya bağlandı. Bu bölgelerin divanları da Basra’ya nakledildiğinden, Abdullah’ın idaresindeki şehir büyük bir iktisadî gelişme gö...