TAKİYYÜDDÎN RÂSID
TAKİYYÜDDÎN RÂSID
İstanbul’da ilk rasadhâneyi kuran
astronomi, matematik ve hadîs âlimi. İsmi, Muhammed bin Mâruf bin Ahmed
Râsıd-üş-Şâmî olup, lakabı Takiyyüddîn’dir. Takiyyüddîn Râsid diye meşhur oldu.
1525 senesinde Şam’da doğdu. Bir rivayete göre Kâhire’de doğmuştur. Aslen
Nabluslu aydın bir aileye mensubtur. Babası Mâruf Efendi kâdı idi. Takiyyüddîn
küçük yaşta ilim tahsiline başladı. Zamanın usûlüne göre tahsîl görerek kâdılık
mevkiine yükseldi. Daha sonra ilim tahsiline devam etmek için Mısır’a gitti.
Şam’a döndüğünde Câmi-i Benî Ümeyye’de Buhârî kitabını okumakla
vazifelendirildi. Bir süre sonra da Dersiâmlığa, yâni İslâm ilimleri
profesörlüğüne yükseltildi. Bir ara İstanbul’a gelen Takiyyüddîn Râsıd,
Edirnekapı Bâlâ Medresesi müderrisliğine tâyin edildi ise de o, Mısır’da kâdılık
yapmayı tercih etti. Daha sonra 1570 senesinde babası ile birlikte İstanbul’a
gelip, yerleşti, İstanbul’da devrin meşhur âlimlerinden Çivizâde, Ebüssü’ûd
Efendi, Azmizâde, Ali Kuşçu’nun torunu Kutbeddîn Efendi ve onun oğlu Mehmed
Efendi ile Saçlı Emîri Efendi’nin ilim meclislerine katılıp, istifâde etti.
Takiyyüddîn Râsıd, İstanbul’a
yerleştikten sonra, astronomi çalışmalarına ağırlık verdi ve bu alanda söz
sahibi oldu. 1571 senesinde devletin resmî müneccimbaşısı (astronomu) tâyin
edildi. Bu sırada meşhur âlim Hoca Sa’deddîn Efendi ile tanıştı. Onun
vasıtasıyla sultan üçüncü Murâd Han’ın huzuruna kabul edildi. Pâdişâh’ın emri
ile İstanbul Rasadhânesi’ni kurmakla vazifelendirildi, önceleri rasadlarını
Galata kulesinde yapıyordu. Rasadhânenin inşâsında Hoca Sa’deddîn Efendi’nin ve
sadrâzam Sokullu Mehmed Paşa’nın büyük yardımları oldu. Bu rasadhâne, şimdiki
Beyoğlu’nda bulunan Fransız konsolosluğunun yânında idi. Rasadhânenin inşâsı
1577 senesinde tamamlandı. Aynı senenin sonlarında İstanbul üzerinden geçen bir
kuyruklu yıldız gözlendi ve kitaplara yazıldı. Takiyyüddîn Râsıd bu rasadhânede
dört sene deney ve gözlem yaptı. Rasadhânenin kapatılmasından sonra
çalışmalarına özel olarak devam etti. 1585 senesinde İstanbul’da vefât etti.
Kabrinin yeri bilinmemektedir.
Takiyyüddîn Râsıd, İstanbul
rasadhânesinde ve özel imkânlarla yaptığı çalışmalarında birçok başarılar elde
etti. Zamanı ölçmede, büyük başarı gösterdi. Rasad âletlerine saniye taksimatını
ilk olarak koydu. Dört sene içerisinde yaptığı rasatlarla güneş cetvellerini
tamamladı. Meyl-i külliyi (bir gök cisminin yörüngesinden
tam olarak sapması, tam deklinasyonu) 33°
Takiyyüddîn Râsıd yaptığı rasadları
çeşitli eserlerde toplamıştır. Bunlardan bâzıları şunlardır:
1-
Et-Turuk-us-Seniyye: İlk eseri olup, mekanik ve su
mühendisliği ile ilgilidir. Su saatleri, nehirden su çekilmesi, su akımlarında
kullanılan bâzı âletlerden bahsedilmektedir. Yazma nüshası Rasadhâne Kütüphânesi
Müteferrika bölümü 67 numarada kayıtlıdır.
2-
El-Âlât-ür-rasadiyye li ziyc-i Sehinşâhiyye: İstanbul rasadhânesinde bulunun
âletleri tanıtan bir eserdir. Sultan üçüncü Murâd Han adına yazılmıştır. Eserde,
dokuz rasad âleti tarif edilmiştir. Bu âletlerden bir kısmını ilk olarak kendisi
yapmış ve kullanmıştır. Eserin bir nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Hazîne
Kütüphânesi 542 numarada, bir nüshası İstanbul Üniversitesi 1993 numarada, süslü
bir nüshası ise, Paris Biblioteque National Supp. T. F. 1126’da kayıtlıdır.
3-
Cedâvil-ür-Resadiyye: Astronomik gözlemler sonucunda
yazılan cedvellerden meydana gelmiştir. Eser tamamlanamamıştır. İstanbul
Rasadhânesi Kütüphânesi 378 numarada onbir cüzlük bir nüshası mevcuddur.
4-
Sîdret-ül-müntehal Efkâr fî Melekût-il-felek-id-Devvâr: Özel rasadlarını topladığı bir
eseridir. Eser, astronomi sahasında yazılan kitapların en önemlileri arasında
yer alır. Takiyyüddîn Râsıd bu eserinde, trigonometriye dâir orijinal çalışmalar
ortaya koymuştur, özellikte kirişler üzerindeki çalışmalarında, kiriş 1° veya
2°’nin hesabını üç yolla yapmayı ve bunu üçüncü derece denklemi kurmakla
başarmıştır. Aynı eserin sinüsler üzerine de eğilmiş ve copernikus
(Kopernik)’tan farklı olarak, sinüs, cosinüs, sekand ve kosekandın tariflerini
vermiş, sin (A-B), sin (A+B), sin A/2’nin formüllerini çıkarmış ve sin 1°’nin
hesabını yapmıştır. Eserin yazma nüshalarından biri Nûruosmâniye Kütüphânesi
2930 numarada, diğeri İstanbul Rasadhânesi Kütüphânesi 339 numarada kayıtlıdır.
5-
Risâletü Rub’-ul-Ceyb: Rub’u tahtası denilen, zaman
tâyini, namaz vakitlerinin, hicrî ayların ve kıblenin tâyini ve hesaplanmaları
ile ilgili âletin tarifi ve kullanılışı ile ilgilidir. Manzum olarak
hazırlanmıştır.
6-
Tercümân-ül-Etıbba ve Lîsân-ül-Elibbâ: Farmakolojik bir lügat olup,
Takiyyüddîn Râsıd’in tıbla da ilgilendiğinin ve bu alanda çalışmalar yaptığının
delilidir. İlâçlar hakkında bilgi veren bu eser altmış sahifeden meydana
gelmiştir. Yazma nüshalardan biri Kudüs Üniversitesi Milli Kütüphânesi
A.8.183’de diğer nüshası da Berlin Üniversitesi Ahlward yazmalar katalogu T.V.
No 6431’de kayıtlıdır.
7-
Gunyet-üt-Tullâb minel-Hisâb, 8- El-müzvelet-iş-şimâlıyye il-fadli Dâiri ufkî
Kostantiniyye:
(Güneş saatleri, Rub’u tahtası ile ilgilidir), 9-
Gurûbu Şems sebebühû ve Teahhuru: (Astronomi ile ilgili),
10-
Ziyc-i Cedîd-i Sa’deddîn: 11- Düstûr-ut-tercîh li
kavâid-it-testig: 12-
Reyhânet-ür-rûh fîr-resm-is-sa’atî alâ musteve-üs-sütûh: (Projeksiyon metodu ile ilgilidir).
Bu büyük Osmanlı âliminin ilmî
başarıları tam manâsıyla henüz tedkîk edilememiştir. Takiyyüddîn Râsıd; muhtelif
rasad, mekanik, otomatik, robotik ve hidrolik âletlerin yapımı ve teknolojisi
sahasında Avrupalı meslekdaşlarına rehberlik yapmış ve onları geride
bırakmıştır. Batılı astronomi bilgini Thyco-Brahe’nin Takiyyüddîn Râsıd’ın
eserlerini okumak suretiyle ondan ilham aldığını, başarılarının büyük kısmını
ona borçlu olduğunu batılı kaynakların pek çoğu zikretmektedir.
¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾
1) İstanbul Rasadhânesi (Prof. Dr. A. Süheyl
Ünver)
2) Onaltıncı Yüzyılda Trigonometri Çalışmaları
(Prof. Sevim Tekeli Erdem); cild-2. sayı-4, sh. 219
3) Takiyyüddîn
vel-Hendeset-ül-mekânikiyyet-il-Arabiyye (Dr. Ahmed Yûsuf
el-Hasan)
Yorumlar
Yorum Gönder