MÜHENDİSÎN-İ MÜLKİYE MEKTEBİ
Osmanlı
Devleti’nde mühendis yetiştirmek için açılan okullar. Bayındırlık hizmetlerini
yürütmek için 1839’da kurulan Nâfia nezâretinin, belediye ve mîmârî işlerde
hizmet görmek üzere mühendisler yetiştirilmesi için bir mühendis mektebinin
kurulmasını istemesi üzerine, 1867’de Mühendisîn-i Mülkiye ve Islâh-ı Sanâyî
mektebi adıyla senede otuz mühendis yetiştirecek bir mekteb açıldı.
Dîvânyolu’ndaki eski darülfünûn binasında faaliyetlerini sürdüren bu okulun kaç
sene eğitim yaptığı ve me’zun verip vermediği belli değildir.
1874
senesinde dârülfünûn-i sultanî içinde Mühendisîn-i Mülkiye tekrar açıldı. Ertesi
sene yapılan sınıf geçme imtihanı sonunda iyi netîce alınınca okul, turuk (yol)
ve meâbir (geçit) mühendisliği derecesine yükseltilerek, talebe seviyesinin
Avrupa’da mühendislik tahsîli yapanlara rekabet edebilecek hâle gelmesi
kararlaştırıldı. Lise me’zunlarının alındığı bu okulun dört yıllık eğitimini
tamamlayarak me’zun olan mühendisler, doktor ünvânı alırlardı. Bunu
başaramayanlara ise, basit bir imtihana tâbi tutularak, mühendis yardımcılığı ve
tekniker mânâsına gelen kondöktür diploması verilirdi.
Turuk ve
meâbir mektebinde okutulan dersler arasında şunlar yer alıyordu: Müsellesât-ı
küreviyye (küresel trigonometri), cebr-i a’lâ, hendese-i halliyye (analitik
geometri), hesâb-ı tefâzuli (diferansiyel hesâb), hesâb-ı temamı (integral
hesâb), hendese-i resmiyyenin (tasarı geometri) kısm-ı sânîsi, hey’et ve
taksîm-i arazî (kadastro), İlm-i hikmet-i tabîiyye, ilm-i kimya, cerr-i eşkâl-i
aliyye, makine-i tatbikiyye, topografya ve makina eşkâli (makine ressamlığı),
ilm-i miyâh (hidroloji), jeoloji, ayrıca inşâata âid bir çok dersler.
Bir süre
Nâfia nezâretine bağlı olarak öğretime devam eden bu mühendislik fakültesi, daha
sonra maârif-i umûmiyye nezâretine devredildi ve nezâretçe yapılan yeni
düzenlemelerle yeniden eğitime başladı. 1878’de 43 öğrencisi olan bu okul, beş
senelik bir çalışmadan sonra, kapatıldı.
Hendese-i Mülkîye Mektebi
Sivil
hizmetler için teknik eleman ihtiyâcının artması üzerine pâdişâhın emri ile 3
Kasım 1883’de Mühendishâneye bağlı, Hendese-i Mülkiye mektebi açıldı.
Halıcıoğlu’ndaki Mühendishâne binalarının bir bölümünde öğretime başlayan bu
okul, sivil olmakla beraber, eğitim Mühendishâne-i Berr-i hümâyûnun subay ve
hocaları tarafından yürütüldüğü gibi idarî bakımdan da buraya bağlı idi. Yedi
senelik bir öğretim yapan okulun ilk üç senesi lise olup, dört senesi de
mühendislik eğitimi veren fakülte idi. Okula;
Mekteb-i Sultanî, Dârüşşafaka, askerî ve sivil rüşdiye me’zuntarı ile Maârif
nezâretinin teftîş ve yönetimi altında olan okullardan tedrisâtça yukarda yazılı
mekteplere denk olanlardan me’zunlar imtihanla alınırdı. Giriş imtihanları,
Mühendishâne-i Berrî-i hümâyûn Maârif meclisi tarafından düzenlenirdi. Eğitim
sırasında her üç ayda bir ara imtihanı ve her sene sonunda bitirme imtihanı
yapılırdı. Bu okulun talebesi evlenemezdi ve tahsilini yarıda bıraktığı zaman
tazmînât öderdi. Öğretim yönetimi bakımından Fransızların Ponts et Chousstes
okulu örnek alınmasına rağmen, sonraki senelerde Almanların etkisi ağırlık
kazandı.
Hendese-i
Mülkiye’de okutulacak dersler 1883 senesinde yayınlanan nizâmnâme ile şöyle
belirlenmiştir: I.
sene: Cebr-i
âdî, hendese ve tatbikatı, Osmanlı coğrafyası, müsellesât-ı müsteviyye (düzlem
trigonometri) ve küreviyye, kitâbet-i Osmâniyye, Fransız lisanı, eşkâl-i
hendesiyye tersîmi, resm-i mücessem (teknik resim), arazi üzerine hendese,
II.
sene:
Topografya, hendese-i resmiyye (tasarı geometri) ile tatbikatı, fizik, cebr-i
âlâ, hesâb-ı temâmî (integral) ve tefâzuli (diferansiyel), kitâbet-i Osmâniyye,
Fransızca. III.
sene: Cerr-i
eşkâl ile umûmen tatbikatı, turuk-i âdiye, fenn-i kısm-ı arazi, muhtasar ilm-i
hey’et ve kimya, kitâbet-i Osmâniyye, Fransızca, resm-i mücessem, üm-i
tabakat-il-arz (jeoloji), IV.
sene:
Demiryolları, alelumûm köprüler, nakl-i miyâh (su getirme), fenn-i mîmârî,
inşâat ve usûl-i keşf, Fransızca.
Hendese-i
Mülkiye ilk me’zunlarını 1888 senesinde on üç kişi olarak verdi. Okulun
me’zunlarının özellikle, demiryolu yapımında ve işletmesinde, yol yapımında
büyük emekleri olmuştur. Devletin kendi imkânlarıyla inşâ ettiği Hicaz demiryolu
bu okuldan me’zun mühendislerin eseridir.
İkinci
Meşrûtiyet’in îlânından
sonra
Mühendishâne-i Berrî-i hümâyûna bağlı olan Hendese-i Mülkiye, bu idareden
ayrılarak Nâfia nezâretine bağlandı. Bu değişiklikle, yatılı ve müstakil
mühendis mektebi isimli bir fakülte kuruldu. Almanya ve Avusturya-Macaristan’dan
yabancı öğretim üyeleri getirildi. Tahsîl müddeti bir ihtiyat sınıfı, olmak
üzere, altı seneye indirildi. Birbirini tâkib eden Balkan, Birinci Dünyâ
savaşları ve mütâreke döneminde okul gelişemedi. 1915 ve 1921 senelerinde savaş
yüzünden hiç me’zun veremedi. 1916 senesinde ise sâdece dört kişi
me’zun oldu.
1909’dan 1923 senesine kadar geçen
on dört sene içinde okul yedi kere yer değiştirdi. Cumhuriyetin ilânından sonra,
okul bugünkü İstanbul Teknik Üniversitesi’nin bir binasını teşkil eden,
Gümüşsüyü kışlasına taşındı. 1928’de çıkarılan bir kânunla okulun adı Yüksek
Mühendis okulu oldu. Yol, demiryolu, su, inşâat şubeleri açıldı. Bu kânun aynı
zamanda okula tüzel kişilik verdi. 1936’da çıkarılan kânunla tüzel kişiliği geri
alındı. 1941’de Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlandı. 1944’de ise İstanbul Teknik
Üniversitesi olarak yeniden teşkilâtlandırıldı.
Mühendisîn-i
Mülkiye Mektebleri; Hendese-i Mülkiye zamanında 239, Mühendis Mektebi zamanında
237, Yüksek Mühendis Mektebi döneminde ise 297 me’zun vermiştir.
¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾
1)
Türk Maârif Târihi; cild-3-4, sh. 1151
2)
Mir’ât-ı Mühendishâne; sh. 152
3) Maârif-i
Umûmiyye Nezâreti; sh. 168
4)
Uluslararası Türk-İslâm Bilim ve Teknolojisi Târihi Kongresi; cild-3, sh.
121
5) Târih Deyimleri; cild-1, sh. 801
Yorumlar
Yorum Gönder