İBN-İ HAMZA MAĞRİBÎ
Burhânüddîn İbrâhîm b. Muhammed b. Kemâliddîn el-Hüseynî ed-Dımaşkī (ö. 1120/1708)
el-Beyân ve’t-taʿrîf adlı eseriyle tanınan muhaddis.
Osmanlılar zamanında yetişen
matematik âlimi. İsmi Ali bin Vâli bin Hamza olup, İbn-i Hamza adıyla meşhur
oldu. On altıncı asırda yaşayan doğum ve vefât târihleri belli olmayan İbn-i
Hamza Mağribi, aslen Cezâyirlidir. Hayâtı hakkında çok az bilgi olan İbn-i
Hamza, bir müddet İstanbul’da kaldı. Bu zaman zarfında ilim öğrenip icazet
(diploma) aldıktan sonra çeşitli medreselerde müderrislik yaptı. Fevkalâde güzel
Türkçe öğrenen İbn-i Hamza, İstanbul’da iken Tuhfet-ul-a’dâd
li-zev-ir-Rüşdî ves-seded adlı matematik ve cebire dâir meşhur
eserini o devrin Türkçesiyle hazırladı. 1590 (H. 999) târihinde sağ olduğu
bilinmektedir.
İbn-i Hamza, çalışmalarında
özellikle sayısal ve geometrik süreklilikler ve uygunluklar konusu üzerine
ağırlık vermiş ve logaritma ilmînin gelişmesindeki temel konularda başarılı
olmuştur. Bu çalışmalarında sayısal süreklilikler ile geometrik süreklilikler
arasında bağlantı kurmuş ve ikisini birbirine tatbik etmiştir. Böylece o,
logaritmanın geliştirmede hakîki öncüsü sayılmaktadır. İbn-i Hamza, matematik
alanında çalışma ve araştırmalara kendisini ziyadesiyle kaptırdığından, hac
farizasını edâ için gittiği Mekke-i mükerremede kaldığı müddet zarfında,
hacılara matematik ve hesablama usûlleri hakkında ders vermiştir. Hacda iken
diğer bir önemli eseri olan el-Mesdet-ül-Mekkiyye’yi hazırladı.
Mağribî, ilmî haysiyet ve dürüstlüğü
ile meşhurdu. Sinân bin Feth Harrânî, İbn-i Yûnus, İbn-ül-Hâim, İbn-i Gâzi
el-Meknâsî gibi devrin meşhûr âlimleri eserlerinde ondan bahsederken; bunu
açıkça ifâde ile kendisinden istifâde ettiklerini, ilme yaptığı hizmetleri dile
getirirler. İbn-i Hamza, zekâsının keskinliği ile de meşhurdu. Çok dikkatli
olup, her sözü ve araştırmayı sahibine nisbet etmekte çok titiz idi.
İbn-i Hamza yazmış olduğu Tuhfet-ül-a’dâd
li zev-ir-Rüşdî ves-seded’i modern bir sistematik anlayışı ile
hazırlamıştır. Eser basitten mükemmele doğru, bütün hesaplama usûllerini ele
almakta, yüzey ve hacim hesaplamalarının metodlarını ortaya koymaktadır. Bir
giriş, dört makale, bir sonuç bölümünden meydana gelen ve Osmanlı Türkçesiyle
yazılan eser, sultan üçüncü Murâd Han devrinde hazırlanmıştır. Giriş bölümünde
matematiğin tarifi, sayılar teorisi ve özellikle onlu sayılar üzerinde
durulmuştur.
Birinci makalede, asal sayılar ve
bunlarla yapılan dört işlem hakkında bilgi verilmektedir. İkinci makalede;
bayağı kesirler, kökler ve bunlarla yapılan dört işlem hakkında bilgi verilmekte
ve asal sayıların kareköklerinin alınması üzerinde durulmaktadır. Ayrıca üslü
sayılarla yapılan dört işlem usûllerini ve üçüncü, dördüncü kuvvetleri bulunan
sayıların köklerinin alınması yolları îzâh edilmektedir. Üçüncü makalede;
bilinmiyenlerin hesaplanması metodları üzerinde durulmakta ve bunun için de
simetrik metodu ve olmayana ergi metodu uygulanmaktadır. Dördüncü ve son
makalede ise geometrik cisimlerin ve şekillerin alan ve hacim hesapları,
bunların usûl ve çözüm yolları üzerinde durulmaktadır. Sonuç bölümünde yazar,
kendinden önce ve devrinde yaşayan matematikçilerin çözemediği geometri ve
cebirle alâkalı problemlerin çözümünü anlatmaktadır. Bu problemler daha önce
kimsenin ortaya koyamadığı matematik metodları ile çözülmüştür.
Bilim târihi araştırmacılarından
Kadri Tûgân Turâs-ül-Arab-il-ilmi fir-riyâdât vel-felek adlı
eserinde; “Tuhfet-ül-a’dâd li zev-ir-rüşdî ves-seded isimli
eseri okuduğumuz zaman, İbn-i Hamza’nın matematik sahasında çalışıp
derinleştiğini, bu alanda çok kıymetli eserler verdiğini, sayılarla ilgili daha
önce bilinmeyen teoriler ortaya koyduğunu görürüz...” demektedir.
İbn-i Hamza muhtelif ilim dallarında
çalışmış olmakla beraber, özellikle matematik alanında mütehassıs olmuştur. Bu
çalışmaları onu çözülmesi güç problemlerin hallini kolaylaştıran logaritmanın
temel bilgilerini bulmaya sevketmiştir. Batı ilim adamları John Haglen’i
logaritmanın kurucusu olarak ortaya çıkartmışlarsa da, çalışmalarından ve
eserlerinden İbn-i Hamza’nın modern logaritmanın kurucusu olduğu görülür.
Logaritmanın esaslarını ortaya koyan Sinân bin Feth el-Harrânî ve İbn-i Yûnus
es-Sadefî el-Mısrî, İbn-i Hamza’nın hocalarıdır. İbn-i Hamza bu zâtlardan
öğrendiklerini sistematize etmiş ve bu alanda yeni keşifler yapmıştır. Batı ilim
adamı Lord Milton; “Logaritma, Nagien’e âit bir haktır. Ondan öncekiler bu
mevzuda hiç birşey bilmiyorlardı” demek suretiyle ilmî cehâliyetini ortaya
koymuştur.
Bütün İslâm âlimleri gibi ilmî
nezâkete sâhib olan İbn-i Hamza, eserlerinde son derece dikkatli ve haysiyetli
davranmıştır. İlimde hizmeti olanların katkılarını Avrupalılar gibi kendine mâl
etmemiş ve yaptığı İktibasların kaynağını teferruatlı olarak göstermiştir.
¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾
1) Târih-ur-riyâdiyyât indel Arab; sh.
140
2) El-Ulûm-ül-bahte; sh.
272
3) Osmanlı Türklerinde ilim; sh.
98
4) Osmanlı Müellifleri; cild-3, sh. 252
5) Osmanlı Târihi (Uzunçarşılı); cild-3,
kısım-2, sh. 516
6) Mu’cem-ül-müellifin; cild-7, sh.
258
7) Brockelnann; sup; cild-2, sh.
536
8) Âsâr-ı bakiyye; cild-2, sh.
290
Yorumlar
Yorum Gönder