ÇİFTLİK
Zirâat yapılan ve farklı şekillerde
işletilen muayyen büyüklükteki toprak parçaları. Osmanlı Devleti’nin son
zamanlarında toprak hukukunda kullanılan bir ıstılah olup, dört çeşittir:
1-
Reâyâ Çiftliği:
Osmanlı Devleti’nde mirî topraklar, bir takım parçalara bölünür, peşin kira
demek olan tapu bedeli karşılığında işleyecek kimselere verilirdi. Böylece ırsî
ve devamlı olan bir kira mukavelesi (sözleşmesi) yapılarak, çiftçi bu toprağı
işlemekle mükellef olurdu. İşletmediği takdirde toprak elinden alınıp, başkasına
verilebildiği gibi, çiftçiye bâzan toprağın boş bırakılmasından doğan zararları
ödeme mâhiyetinde resmi veya levendlik
akçesi adı verilen bir tazminat da ödetilirdi, Reâyâ çiftliklerinin
sahası verimine göre muhtelif mikdârlarda olmaktaydı.
2-
Hassa Çiftliği:
Osmanlıların bilhassa ilk devirlerinde sipâhî tımarlarında doğrudan doğruya
sipahiler tarafında işletilen ve kılıç yeri denilen çiftlikler ve çayırlardır.
Ayrıca hassa olarak bağ, bahçe ve değirmen kayıtlarına darastlanmaktadır.
Sipahiler, bizzat, kendisi ve ailesi toprak işleri ile uğraşmak istemedikleri
takdirde kiraya vermekte serbest idiler. Bu şekilde kira ve kiraya veriş, örf ve
âdetlere göre ayarlanan bir nev’î ortakçılık idi. Bununla beraber böyle
çiftlikler, sipahinin mülkü değildi. Fakat satabilirdi. Kendi zamanı içinde
muteber olan bu satış akdini sonra gelen sipâhî feshedebilirdi. Bu çiftlikler
mîrî topraklardan farklı bir hukukî statüye sâhipdi. Diğer çiftlikler gibi,
büyük bir kolaylıkla, devletin diğer topraklar; arasında kaybolmuş veya husûsî
mülkler şeklinde şahıslara mâledilerek, son devrin büyük çiftliklerinden
bâzılarının teşekkülüne sebeb olmuştur.
3- Askerî
Çiftlikler: Askerî maksadlı çiftliklerdir. Tımarlı sipahilerden ayrı
olarak, çiftçi askere verilen topraklar olup, bunlar, bu çiftliklere âid
vergilerden muaf olup, aralarında nöbetleşe sefere giderlerdi. Bu bakımdan
teşkilatlandırılmışlardı. Yaya, atlı ve yörüklerin ellerinde bulunan çiftlikler
böyle çiftliklerdendir.
4- Büyük Ziraî
Çiftlikler: Osmanlı Devleti’nin son zamanlarında zengin kimselerin
sâhib oldukları çiftliklerdir. Çiftlik sahibi ortağa verdikleri bu çiftliklerden
gelen mahsûlü ortakçılarıyla paylaşırlardı.
¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾
1) Türkiye’de Toprak Meselesi (Ö.L. Barkan,
İstanbul-1982); sh. 789
2) Osmanlı Târih Deyimleri; cild-1 sh.
364
3) Türkiye’nin İktisadî ve İctimâî Târihi,
(Mustafa Akdağ); cild-2, sh. 275
4) Kânunlar (Ö. L. Barkan); sh. 24,
235
5) Toprak Hukuku, Arazi Kânunları ve Kânun
Açıklamaları (Hâdiye Tuncer, Ankara-1962); sh. 60
Yorumlar
Yorum Gönder