BEHÂÎ EFENDİ
BEHÂÎ EFENDİ
(ö. 1064/1654)
Osmanlı şeyhülislâmı, şair.
Otuz ikinci Osmanlı şeyhülislâmı.
Asıl adı Mehmed’dir. Şeyhülislâm Hoca Sa’deddîn Efendi’nin torunu ve Rumeli
kazaskeri Abdülazîz Efendi’nin oğludur. Nesebi, Yavuz Sultan Selîm Han döneminin
tanınmış şahsiyetlerinden Hasan Can’a ulaşmaktadır. Azîzzâde veya Behâî Efendi
diye meşhur olmuştur. 1595 senesinde İstanbul’da doğdu.
Çocukluğundan îtibâren ilim
öğrenmeye başlayan Behâî Efendi, zamanının âlimlerinden aklî ve naklî ilimleri
tahsil etti. Şeyhülislâm Abdürrahîm Efendi’den ilim öğrendi. Kısa müddet içinde
şöhreti her tarafa yayıldı. Yüksek fazîleti ve şöhreti, Rumeli kazaskeri Molla
Muhammed bin Abdülganî Efendi’ye ulaştığı zaman, insanların mübalağa ettiğini
zannetti. Behâî Efendi ile karşılaşıp, ilmî sohbette bulunmak istedi. Görüşüp
sohbette bulunduktan sonra, anlatılanların da üzerinde yüksek dereceye sâhib
olduğunu gördü ve üstünlüğünü kabul etti.
1617 senesinde babası ile beraber
Mekke-i mükerremeye gidip hac farizasını yerine getirdi. Dönüşünde amcası
şeyhülislâm Es’ad Efendi’den de ilim öğrenip, yanında mülâzım yâni stajyer
olarak görev yaptı. Amcası ile birlikte Türkçe şiirler yazmaya başladı. Yazdığı
şiirini, şeyhülislâm Yahyâ Efendi’ye takdîm ederek, bir mahlas (şâirin şiirde
kullandığı isim) istedi. Yahyâ Efendi, Arif-i billah Şeyh Behâeddîn Nakşîbend’in
soyundan olduğu için “Behâî” mahlasını uygun gördü.
Behâî Efendi, İstanbul’da bâzı
medreselerde müderrislik yaptıktan sonra, Şehzâde Medresesi müderrisliğine tâyin
edildi. Bu vazifesi esnasında yazdığı bir kasîdeyi sultan dördüncü Murâd Han’a
takdîm etti. Sultân’in iltifatına kavuşup 1630 yılında Selanik kâdılığına tâyin
edildi. Sonra bu vazîfeden alındı ve 1633 senesinde Haleb kâdılığına getirildi.
Çıkarılan bâzı asılsız iddialar üzerine görevden alınarak 1634’de Kıbrıs’ta
mecburî ikâmete tâbi tutuldu. Bir sene sonra İstanbul’a dönen Behâî Efendi;
1638’de Şam, 1644’de Edirne, 1645’de İstanbul kâdılıklarına tâyin edildi.
1646’da Anadolu kâdıaskerliğine getirildikten bir ay sonra Rumeli
kâdıaskerliğine yükseltildi.
Behâî Efendi, 1649’da Abdürrahîm
Efendi’nin yerine şeyhülislâmlık makamına getirildi. Bir sene dokuz ay on beş
gün bu yüksek makamda kaldıktan sonra, tütünün haram olmadığına dâir fetva
vermesi üzerine 1651’de bu vazîfeden alındı ise de 1653 senesinde tekrar
şeyhülislâmlığa getirildi. Bu vazifesi esnasında, boğmaca hastalığına
yakalanarak 1654 senesinde İstanbul’da vefât etti. Cenazesi Fâtih Câmii’ne
bitişik konağının yakınında bir yere gömüldü. İkinci şeyhülislâmlık müddeti bir
sene dört ay on yedi gündür. Toplam şeyhülislâmlık müddeti ise, üç sene iki ay
iki gündür.
Behâî Efendi aynı zamanda devrinin
önemli şairlerindendir. Onun tâkib ettiği ve seviyesine ulaşmaya çalıştığı
çağının dîvân şiirinde tanınmış şâirlerden şeyhülislâm Yahyâ ile Bâkî’nin
te’sirinde kalmıştır. Dîvân şiiri geleneği içinde çok az şiir yazan Behâî
Efendi, küçük bir Dîvân bırakmıştır. Behâî Efendi şairlik şöhretini gazelleri
ile kazanmıştır. Kırkdan fazla olan gazellerinde konu ve tema olarak yer yer
Allahü teâlânın aşkı ve sevgisi, O’ndan ayrılığın acılığı, O’na duyulan yakıcı
özlemi de işlemiştir. Böyle olmasına rağmen münâcât ve na’t gibi şiirlere yer
vermemiştir. Gerek duygu, hayal dolgunluğu ve etkinliği, gerekse ifâde
düzgünlüğü ve söyleyiş güzelliği açısından, dîvân şiiri geleneğinde bu tarzın en
güzel örnekleri arasında yer alır. Özellikle bunların;
Dağıttın hâb-ı
nâz-i yâri ey fer-yâd n’eylersin
Edüp fitneyle dünyâyı harâb-âdâd
n’eylersin
Dünyâyı, harâb etti
o mestâne bakışlar
Ol çeşm süzüşler o gazalâne bakışlar.
Geh bana geh ol
hançer-i bürrâna bakarsın,
Maksûdun eğer cân ise câna ne bakarsın,
gibi matla yâni başlangıç beytli
olanları, baştan sona kadar aynı akışı, güzelliği ve olgunluğu devam ettiren,
dîvân şiirinde benzeri az bulunan şiirlerdir. Zâten onda muzdarib ve hicranlı
söyleyişler yanında şûh bir zevk hissedilir.
Behâî Efendi’nin dili, Farsçanın
etkisindedir. Kelime hazînesindeki Arabca ve Farsça oranında ise, devrinin genel
görünümünün dışında fazla bir şey yoktur. Behâî Efendi, özellikle kendi devrinin
şâirleri arasında oldukça takdir ve rağbet görmüş bir şâirdir. Zamanının; Nailî,
Neşâtî, Nâbî, Nahîfî, Nazîm gibi değerli şâirleri onun hakkında kasîdeler
söyledikleri gibi, şairliğini övmüşler ve şiirlerine nazîreler yazmışlardır.
Şeyhülislâm Behâî Efendi’nin
şeyhülislâmlığı sırasında verdiği fetvaların toplandığı basılmamış olan bir
eseri ile şiirlerinin toplandığı bir Dîvânı ve ayrıca Arabça ve Farsça bâzı
eserlere yazdığı tâlîkâtı vardır.
Behâî Efendi, yüksek ilim, keskin
zekâ ve kuvvetli hafızaya sâhib idi. Olayları çabuk kavrardı. Halîm, selîm,
zerâfet sahibi bir zât idi. Kâdılığı ve şeyhülislâmlığı esnasında, adaletle
hükmetmiş, doğruluktan ayrılmamış, hak ve hakîkati söylemekten çekinmemişdi.
Tütün içmenin mübâh olduğuna dâir; “Bir şey, özellikle zevki okşayan şeyler,
haramlığına kesin ve açık delîl olmadıkça mubahtır. Çünkü, mübahlık eşyânın
aslında var olan bir vasıftır” şeklinde verdiği fetvasından dolayı, zamanındaki
bâzı kimseler ona cephe almışlardı. Kâtib Çelebi onun hakkında; “Merhum, yumuşak
tabiatlı, zekî ve doğru düşünen bir kimse idi. Abdürrahîm Efendi, merhumdan
sonra onun gibi şeyhülislâm gelmedi” diyerek üstünlüğünden bahsetmiştir.
Dîvan’ından:
Ey rahmeti çok olan
Hüdâ-yı müteâl,
Mücrimlere ettiğinde îsâl-inevâl
Dil suhtegân-ı
dûzâh-ı hicranın,
Bir Cennete irgür ki adı visâl
(Açıklaması: Ey rahmeti ve bağışlaması bol olan
yüce Rabbim! Günahkârlara bağışta bulunduğunda, senin rızândan uzak olmuş,
Cehennem’den yana gönlü yanıkları, adı “kavuşma” olan bir Cennet’e
ulaştır.)
¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾
1) İslâm Alimleri Ansiklopedisi; cild-16, sh.
40
2) Hulâsat-ül-eser; cild-4, sh. 2
3) Cihânnümâ; sh. 21
4) Devhat-ül-meşâyıh; sh.
57
5) Mîzân-ül-hak; sh. 43
6) Sicilli Osmânî; cild-2, sh.
28
7) Kâmûs-ül-a’lâm; cild-2, sh.
1415
8) İslâm Meşhurları Ansiklopedisi; cild-1, sh.
464
9) Osmanlı Târihi (Uzunçarşılı) cild-3,
kısım-2, sh. 468
10) Türk
Klasikleri; cild-5, sh. 168
11) Şeyhülislâm
Behâî Hayâtı ve Eserleri (S.N.Ergun, İstanbul-1933)
12) Şeyhülislâm
Behâî Efendi’nin Dîvân’ından Seçmeler. (H. Tolasa,
İstanbul-1979)
13) İlmiye
Sâlnâmesi
Yorumlar
Yorum Gönder